BABA

baba/bea

Bababeltz, baba-aundi, baba-txiki, ijito-baba, indibaba, indibaba-txuri, indibaba pinttarrea, pentsu-baba, babamotx, babatza, baba-jana, baba jale

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

baba, babie

Leguminosoen familiako baratze landarea”

(Vanessa del Castillo, Bakarne Giralt, Jose Angel Romo. Azkoittiko Euskerie. Aizkibel beka, 2001)

baba beltz, baba beltza

Baba mota bat. “Baba beltza zauen earra plaza berduran”

(Vanessa del Castillo, Bakarne Giralt, Jose Angel Romo. Azkoittiko Euskerie. Aizkibel beka, 2001)

baba gorri, baba gorrixe

Baba mota bat. “Aurtengo babajanin, babagorrixek neuk ekarrikotxiñat”

(Vanessa del Castillo, Bakarne Giralt, Jose Angel Romo. Azkoittiko Euskerie. Aizkibel beka, 2001)

baba zuri, baba zurixe

Baba mota bat. “Baba zurixe baiño naixo bestik aukeran”

(Vanessa del Castillo, Bakarne Giralt, Jose Angel Romo. Azkoittiko Euskerie. Aizkibel beka, 2001)

BAKAILAOA

bakaillau, bakaillaue

Arrain mota bat, bakailaoa. “Atzo arrandeixen bakaillaue erosi gendun prezixo onin”

(Vanessa del Castillo, Bakarne Giralt, Jose Angel Romo. Azkoittiko Euskerie. Aizkibel beka, 2001)

Bakaillo(a)

Gaztua. Bakaillao trontzo, bakaillao-saltsa, bakallao ezur, zurrukuttune

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

                                               Bakailaoa saltsan

BARATXURI

baratzuri(e)

Baratzuriburu, baratzuriatal, baratzuri-zopa, baratzurisalda, baratzuri gusto, baratzuri usai

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

BARAU

barau

“barau”. Janaririk edo edaririk ez hartzea, edo gutxi hartzea.

(Agurtzane Azpeitia. Zestoarren erretolika. Zestoako Udala, 2003)

BARBANTZU

barbantzu(e)

Barbantzu egosie, barbantzu zale

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

BARREINUA

barriñoiek eiñ, barriñuk eiñ

Barreñoetako ontziak antolatu.“Tabernie itxittekun barriñoiek eingo ditxiau”

(Vanessa del Castillo, Bakarne Giralt, Jose Angel Romo. Azkoittiko Euskerie. Aizkibel beka, 2001)

BARRIKOTE

barrikote

“barrikote”. Kupel txikia; bereziki ehun litrotik beherakoa.

barrikotea eduki, egin...

Lagunartean barrikote bat sagardo afari egiñaz edatea. Honelako tokitan barrikotea dakau, ta jungo baziñake. Barrikotia sagardo txiki bat jendez ingurauta hustutzia izatea.

(Agurtzane Azpeitia. Zestoarren erretolika. Zestoako Udala, 2003)

BARRUKO

barruko, barrukue

Negutegiko produktua.”Letxugie udaberrixen kanpokue eotea, ta oiñ, negun, barrukue”

(Vanessa del Castillo, Bakarne Giralt, Jose Angel Romo. Azkoittiko Euskerie. Aizkibel beka, 2001)

BAZKARI

bazkari(e)

Erabilkera: bazkaltze, bazkaldu, bazkalaurre, bazkalordu, bazkalondo, bazkaloste, bazkaltzaille, bazkarilege, eztai-bazkari, bautizo-bazkari, entierro-bazkari, tripaka-ra, janaldi, otordu, trapalara, tripa-pesta

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

bazkal-apari(e)

Artzaien otordua.

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

bazkaldar

Amabost-bat bazkaldar giñan, eta guziok euskaldun garbiak eta jale on-samarrak.

(Antonio Arrue. Egan, 1961, 1-3)

bazkariak zuzendu

Bazkaria atondu edo prestatuta dagoena berotu eta jateko prest jarri. Hayek erdiko mezeta eo jute zian ta geo etorritakuan ganajatekuak in  ta itte zittuzten ta guk eztakit, bazkayak zuzendu eo, eztakit, holako zeoze.

(Agurtzane Azpeitia. Zestoarren erretolika. Zestoako Udala, 2003)

bortitz bazkaldu

—Nik afari ariña egiten det beti. Bazkaldu, portitz-samar, baña afaldu —berriro diot— arin.

(Antonio Arrue. Egan 1969, 4-6)

bazkaria poxpolotan egon

Bazkaria prestatzeke eta, gainera, prestatzen hasteko dagoela adierazten du. Ba eon pixkat oaindik bazkaya poxpolotan daota.

(Agurtzane Azpeitia. Zestoarren erretolika. Zestoako Udala, 2003)

BEGI

begiak

Nahasten dira gorringoak emaiten direlarik amanden gainean eta higitzen ongi begiak egin arte.

(Escualdun cocinera. Cluzeau, 1864)

BELAR

belar, belarra

1.- Belarra. “Aurten ez du euri asko eiñ ta gure zelaixen eztao belar askoik”. 2.- Letxuga. “Tomatie ez.Baiñe belar pixket jangot”

(Vanessa del Castillo, Bakarne Giralt, Jose Angel Romo. Azkoittiko Euskerie. Aizkibel beka, 2001)

belarki-jaleak

Eztakigu egia dan, baña entzun degu. Donostia'ko belarki-jaleak Elkarte bat sortzeko asmoa ote duten.

(Antonio Arrue. Egan, 1960, 3-6)

belar-ur

Landareak eta hauen atalak erabiliz prestaturiko edaria, sarritan sendagarri gisa erabiltzen dena.

(Agurtzane Azpeitia. Zestoarren erretolika. Zestoako Udala, 2003)

belar-ur(ek)

Sendabelarrez irakindako ura.

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

belhar fin

Taza bat ur, taza bat minagre on, bertze bat arno, gatza, biper beltxa, epizak, perrexila, tipula, belhar finak.

(Escualdun cocinera. Cluzeau, 1864)

usanbelar

Bitartean muskuluak egosten dira ardo zuri ta usanbelarrekin.

(Antonio Arrue. Egan, 1959, 6)

BERANTZAGI

berantzai(e)

[Legamia]. Berantzaittu, ogi-berantzaie, arto-berantzaie, berantzai berritze, berantzai gusto, berantzai usai. Esaera: Eztaietan, ez det nai esan, eta etxera jun zaneen berantzaie jan (etxera joatean berantzaie jan, aparirik etzeukalako noski)

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

BERATU

beratu

Gertutzeko, ipintzen dira arratsaldean uretan beratzen aran eta muxika-zati legor-onduak, erdira; ta guzitara, sei-bat lagunentzako, bosteun gramo gutxi-gorabera.

(Antonio Arrue. Egan, 1956, 5-6)

berau

“beratu”. Beratasuna eman, bigundu. Bereziki janariak, edo beste solidoren bat, uretan edo beste likidoren batean ezarriz. Bakallua beratzen jarri deu, bestela oso gaziya eotea ta./Garbantzuak beratzen ipiñi. 2- Berotasunak eraginda janari erdi-likatsu erdi-urturik utzi: txokolatea, nahiz karameloak, esaterako.

(Agurtzane Azpeitia. Zestoarren erretolika. Zestoako Udala, 2003)

BERDAGAILU

berdagailiak

Eltzeko berdagailiak azieta batean berex zerbitzazaitzu.

(Escualdun cocinera. Cluzeau, 1864)

BERDE

berde, berdie

Letxuga. “Udan berdie baño jateko ederroik ezta eoten”

(Vanessa del Castillo, Bakarne Giralt, Jose Angel Romo. Azkoittiko Euskerie. Aizkibel beka, 2001)

BERDINDU

berdindu

Gosea, egarria ase; mozkortu.

(Agurtzane Azpeitia. Zestoarren erretolika. Zestoako Udala, 2003)

                                               Tripa berdinduta

BERIUS

berius

Zure haxixa gorritu denian, emaiten tuzu barnerat, emaiten duzularik arno xorta bat edo berius eta ogi mamia.

(Escualdun cocinera. Cluzeau, 1864)

BERPIZTU

birphiztu

 Orduan sua birphizten da hartuz artha atheratzeko goiti heldu direnean eta sartzeko ur hotzian. Egiten da orduan sirop bat kilo bat sukre emanez ehun adanentzat.

(Escualdun cocinera. Cluzeau, 1864)

BETE

bete

Jatekoz asea.”Eztet nai jateko geixo, beteta nao”

(Vanessa del Castillo, Bakarne Giralt, Jose Angel Romo. Azkoittiko Euskerie. Aizkibel beka, 2001)

eguerdian ase eta arratsaldean bete

Eguerdian ase, ta arratsaldian bete. Egun osoa jaten pasatzen duenari esaten zaio.

(Jose Luis Erdozia. Sakana erdialdeko bitxikeriak: esaerak eta beste. Nafarroako Gobernua, Bierrik elkartea, 2003)

betegarri

Gaur sukaldari askok, txerri-azpizunez, trufaz, gaztañez, ostraz eta beste orrelako betegarriaz sakatuta gertutzen dituzte kapoiak.

(Antonio Arrue. Egan, 1956, 5-6)

BIGUN

bigun-aurkia

Bigunenen saila, multzoa; bigunentsuenak. Ze goorrak duden txermen  hauek ama ? –Ta nik ze ingiyuet ba ? Biunarkiyak apartau

(Agurtzane Azpeitia. Zestoarren erretolika. Zestoako Udala, 2003)

BIJILIA

bijili-jakiak

Gurean bezala, beste maietan ere, bijili-jakiak serbitzatu ziran. Txoko batean zeuden bilbotar batzuek, ordea, kristau-zintzo-tankera izan arren, berealdiko odolki-jatea egin zuten.

(Antonio Arrue. Egan, 1962, 4-6)

BIRIA

biria

Garbi zatzu ongi hertziak eta utz zaitzu trenpan uran au guzia arramu hostoekin; emazu egosten xerriaren burua, beharriak, muthurra eta mihia khendurik, emoitzu karrotak, nabetak, perrexila, baratxuria, zenbeit bipher gorri, xingar gizen puxka handi bat, eta xerriaren biria xiri batean sarturik goiti yuan ez dadin.

(Escualdun cocinera. Cluzeau, 1864)

birikixek

Gibel-erraiak. “Txakurrek oilaskun birikixek jan dittu”

(Vanessa del Castillo, Bakarne Giralt, Jose Angel Romo. Azkoittiko Euskerie. Aizkibel beka, 2001)

BIZKOTXO

Bixkotxo(a)

Bixkotxogille, bixkotxo jale, bixkotxo zale, bixkotxo ontzi

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

BIZI

bizigarri(e)

Indargarri, bixkorgarri, alibiagarri, adoregarri

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

bizittu

Janaria bizitu, atondu. « Letxugie bizittuizu, biñagre pixket botata baare »

(Vanessa del Castillo, Bakarne Giralt, Jose Angel Romo. Azkoittiko Euskerie. Aizkibel beka, 2001)

BOLINERO

boliñero

Garai batean, txokolatea egiteko, eta bereziki txokolateari eragiteko, erabiltzen zen aproposko egur-moduko bat. Boliñerua eo holako moukua zan, txokolatiai eraitekua.

(Agurtzane Azpeitia. Zestoarren erretolika. Zestoako Udala, 2003)

BRASIER

Brasier

Bethe duzunian huts hura, yosten duzu indi-oilua eta estekatzen, emaiten diozularik forma pullit bat. Emaiten duzu brasier batian karrotiarekin, tipula, xingar azpikia, yus batentzat bezala.

(Escualdun cocinera. Cluzeau, 1864)

BUDIN

Budiñ, budiñe

Flana. « Postreako zure gustoko budiñe eiñ det »

(Vanessa del Castillo, Bakarne Giralt, Jose Angel Romo. Azkoittiko Euskerie. Aizkibel beka, 2001)

BURDIN

burdinsali

Emazu saladier batean esnea krema behar den kantitatearen arabera, sukriarekin arauka, goma adragant poxi bat herraisa fleur d'oranger xorta bat, yo zaitzu guziak ezpel xiri paket batekin; ongi hantu denian, uzten duzu memento bat. Altxatzen duzu gero burdinsali batekin eta altxatzen en pyramide plat baten gainerat edo zerbitzatzen duzu meringetan emaiteko.

(Escualdun cocinera. Cluzeau, 1864)

burruntzali, burruntzalixe

Goilare sakon eta handia, batez ere sopa, babak etb. platerera ateratzeko erabiltzen dena. « Burruntzalixekin obeto atakozu lapikokue »

(Vanessa del Castillo, Bakarne Giralt, Jose Angel Romo. Azkoittiko Euskerie. Aizkibel beka, 2001)

Burruntzali

“burruntzali”. Janaria plateretan banatzeko erabiltzen den goilare handia. Sopa guk beti burruntzaliyakin ateatze deu platerea.

(Agurtzane Azpeitia. Zestoarren erretolika. Zestoako Udala, 2003)

burruntzi

Burdinezko hagaxka modukoa, okela, bildotsa, eta abar sutan erretzeko erabiltzen dena. Burrintziyan erretzen zan.

(Agurtzane Azpeitia. Zestoarren erretolika. Zestoako Udala, 2003)

burniziri

Burniziria esnera bota eta tente gelditu. Garai bateko esnearen ezaugarri onak, oso lodia (solidoa ia), adierazteko hiperbolea. Burniziria enborrak lehertzeko erabiltzen den burdiñezko ziri edo “cuña” da.

(Jose Luis Erdozia. Sakana erdialdeko bitxikeriak: esaerak eta beste. Nafarroako Gobernua, Bierrik elkartea, 2003)

BURRA

burra edan

Burra

Ezarrazu burra poxi bat kasola batean, eta han fritarazazu tipula xehatua; gorritu denean, ezarrazu irrisa eta purea.

(Escualdun cocinera. Cluzeau, 1864)

burra edan

Omelettak burra edan duenean, lerra zazu plegatuz burraz fretatu plat baten gainerat eta emazu hauts gorrien gainean.

(Escualdun cocinera. Cluzeau, 1864)

burramolde

Guziak ongi yo direnean nahasten dira guziak elgarrekin eta emaiten da irina emeki emeki bethi higituz kuller batekin. Emaiten da burramolde sukrez herraustatu batian. Emaiten da ophila eta erretzen labian oren bat eta erdi.

(Escualdun cocinera. Cluzeau, 1864)

BUSTI

busti

Frigi zaitzu kasola batian ahur bat tipula xehatu. Gorritu direnean, emazu kullera bat irin, utz zazu gorritzerat. Busti zazu baso bat saldarekin eta baso erdi bat arno xuri, biper beltxa, gatza eta limon puxka ttipi bat.

(Escualdun cocinera. Cluzeau, 1864)

bustialdi

Maiara ateratzeko garaian, idikitzen da arraia ta, baratzuri ta limoi-tanto batzuekin nastutako olio prejituaz, busti-aldi bat ematen zaio.

(Antonio Arrue. Egan, 1956, 5-6)

BUZKANTZA

buzkantza/tzea

Odolki segodunak. Buzkantzaundi, buzkantz-txiki, gatzagie, ondo-estea, este-lodie, tripabarruk (tripabarruak).

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)