GAILU

gaillu(e)

Txerri-gaillu [urdai-azala].

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

GAINEKO

gaiñeko

“gaineko”. Otordu baten bigarren platera. Gaiñekoik eztetber, eztakat bate goseik.

(Agurtzane Azpeitia. Zestoarren erretolika. Zestoako Udala, 2003)

GAINERAKO

gaiñeako

Plater baten ostean datorrena, bigarren platera. “Gaiñeako xerra bana patatakin jangouzte”

(Vanessa del Castillo, Bakarne Giralt, Jose Angel Romo. Azkoittiko Euskerie. Aizkibel beka, 2001)

GAL-GAL

gal-gal

“gal-gal”. Irakitearen onomatopeia. Babak gal-gal egosten.

(Agurtzane Azpeitia. Zestoarren erretolika. Zestoako Udala, 2003)

GANTXAR

gantxarra/rrea

Koipetarako zartagian erdi-urtzen dan urdai zatia. Gantxarratu, gantxarra usai

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

GANTZ

gantz

“gantz”. Grasa, manteka; nagusiki, koipez edo olio-substantziaz betetako zelulez osatuta dagoen ehun zatia. Gazteik hiltzan; eztakit gantzak alkar jota eo nola bukau zan.

(Agurtzane Azpeitia. Zestoarren erretolika. Zestoako Udala, 2003)

gantzopil

Gantzopil(lle). Gantza urtuaz sortzen dan koipea oztuaz gero.

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

GAR

garrean pasa

Pasazatzu garrian biluen khentzeko.

(Escualdun cocinera. Cluzeau, 1864)

GARBURA

garbura

Egosten duzu zure epherra eltzian belharrekin, egosten duzu bertze eltze batian azak xehaturik garbura batentzat bezala tipularekin flanbatzen dena.

(Escualdun cocinera. Cluzeau, 1864)

GARDOSTU

galdostu

(Egosarin) Galdoste, gardostu, berdostu, erdiegosi.

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

GARI

gari ona kutxatik saltzen da

Gauza onak berehala antzematen dira, ez dute inongo publizitate beharrik, eroslea bera agertuko baita bertara hura eraman nahian.

(Jose Luis Erdozia. Sakana erdialdeko bitxikeriak: esaerak eta beste. Nafarroako Gobernua, Bierrik elkartea, 2003)

kanpai-gari(e)

Kanpaijolearen urte-saria.

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

GARMINDU

garmindu

[Erremindu]. Garmin usai, garmin gusto

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

GATZ

gatz(a)

Erabilkera: gaztu, gazie, gazitze, gazittu, gazigarri, gatzeen (gatzean) bizi gazi-punttu, gazitxo, gazixeo, gazixamar, gazigo, gazigi, gatzik bae (gabe), ur-gazie, gatzontzi, gazpikor. Esaerak: Gazbagea (ganoragabea) / Prezio gazitxoa (garestitxoa)

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

gatz-gabetu

Gatz-gabeturik egosaraz zazu makallaua, khen zoitzu hexurrak bera hautsi gabe.

(Escualdun cocinera. Cluzeau, 1864)

GATZAGI

gatza(g)i, gatza(g)ixe

Esnea gatzatzeko erabiltzen dena. “Mamixe eitteko gatzagixe erosi drogerixen”

(Vanessa del Castillo, Bakarne Giralt, Jose Angel Romo. Azkoittiko Euskerie. Aizkibel beka, 2001)

gatzai

“gatzagi”. Esne hutsarekin egoten ziren arkumeen urdailetik ateratzen zen gaia, esnea gatzatzeko erabiltzen dena. Mamiya itteko gatzaya ber izatea.

(Agurtzane Azpeitia. Zestoarren erretolika. Zestoako Udala, 2003)

GAZI

gazidura

Pikazazu xingar azpiaren hezur handia eta ongi garbi; atxikazu trenpan hirur egunez gaziduraren khentzeko.

(Escualdun cocinera. Cluzeau, 1864)

gazi-gezan ikusi

“gazi-gezan ikusi”. Janariak nahikoa gatz duen edo ez ikusi. Probatu, dastatu.

(Agurtzane Azpeitia. Zestoarren erretolika. Zestoako Udala, 2003)

GAZTA

gaztai(a)

Erabilkera: ardi-gaztai, bei-gaztai, gaztai-berrie, gaztai-zarra, gaztagintza, gaztai-zapi, gaztai-ol, gaztai ondue (ketua), gaztai ardune, gaztamiñe, gaztanbe-ra

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

gaztanbera

Strabon'ek orain bi milla urte aipamentxo bat bere lan batean jaki onezaz ezarri zuan. Gaztanbera, gazta-ustela edo gazta-miña ere zarrenetakoa izan bear du. Badakizu jaki onekin zer-ikusi duan ipuitxo bat ere badala. Alegia, Txirrita bertsolaria jaki onekin betekada bat eginda ill zala.

(Antonio Arrue. Egan, 1969, 4-6)

gazta mina

Strabon'ek orain bi milla urte aipamentxo bat bere lan batean jaki onezaz ezarri zuan. Gaztanbera, gazta-ustela edo gazta-miña ere zarrenetakoa izan bear du. Badakizu jaki onekin zer-ikusi duan ipuitxo bat ere badala. Alegia, Txirrita bertsolaria jaki onekin betekada bat eginda ill zala.

(Antonio Arrue. Egan, 1969, 4-6)

gazta ustela

Strabon'ek orain bi milla urte aipamentxo bat bere lan batean jaki onezaz ezarri zuan. Gaztanbera, gazta-ustela edo gazta-miña ere zarrenetakoa izan bear du. Badakizu jaki onekin zer-ikusi duan ipuitxo bat ere badala. Alegia, Txirrita bertsolaria jaki onekin betekada bat eginda ill zala.

(Antonio Arrue. Egan, 1969, 4-6)

GAZUR

gazur(e)

Esnea, gazta biltzean geratzen dan ondarra.

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

GERREN

gerren

Gorri zazu tipula urin puxka batian, khen zazu sutik; emozu gero irin puxka bat, salda, baso erdi bat arno gorri, gatza eta biper beltxa; pila zatzu pekadaren krupiona eta burua eta ematzu saltsan, xeha zazu pekada istant bat gerrenean atxikirik, emazu saltsalat irakiten utzi ez delarik.

(Escualdun cocinera. Cluzeau, 1864)

GERTU

gertu

Naparroa'n ere, gutxi-asko, Iruña-aldean-Ezkaba'n adibidez-gertutzen dute.

(Antonio Arrue. Egan, 1955, 1-2)

gertugabeko

Entzun oi degu iñoiz edo berriz Prantzitarren beren aotik, ez dala txakoliñak bezalako Champagne'ko berezko ardo gertu-gabekoaren antza duan edaririk.

(Antonio Arrue. Egan, 1955, 1-2)

GEZA

geza/zea

(Janari geza) Erabilkera: gezatze, gezatu, gezago, gezagi, gezatxo, gezaxeo, gezaxamar, geza-punttu, ur-gezea, saar (sagar) gezea

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

gazi-gezan ikusi

“gazi-gezan ikusi”. Janariak nahikoa gatz duen edo ez ikusi. Probatu, dastatu.

(Agurtzane Azpeitia. Zestoarren erretolika. Zestoako Udala, 2003)

GIBEL

gibel(a)

Txerri-gibela, bei-gibela, ardi-gibela

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

gibelarrai

“gibel-arrain”. Birikak. Arkumearen gibelarrayak oso goxuak izan ohi dia.

(Agurtzane Azpeitia. Zestoarren erretolika. Zestoako Udala, 2003)

gibel-arraixek

Gibel-erraiak. Ikus biriki.

(Vanessa del Castillo, Bakarne Giralt, Jose Angel Romo. Azkoittiko Euskerie. Aizkibel beka, 2001)

gibelerrai(ek)

Tripa-barruk (tripa-barruak) Esaerak: Gibel aundi (nasaia) / Gibela bota bearren (bearrean) (korrika)

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

GIBELURDIN

gibelurdin

Onddo edo perretxiko mota; 5-10 cm-ko txapel berde lau edo konkorduna du eta krema koloreko orri eta hanka. Oso perretxiku apreziatua da, estimazio handia duena.

(Agurtzane Azpeitia. Zestoarren erretolika. Zestoako Udala, 2003)

GIHAR

giyar

“gihar”. Gizenik gabeko haragia edo haragi-zatia. Gure txerriyak iya dana giyarra zakan; iya bate gizenik etzun.

(Agurtzane Azpeitia. Zestoarren erretolika. Zestoako Udala, 2003)

giarra/rrea

[Aragia]. Giarratsue, urdai-giarra, irugiarra (urdaia).

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

ginharri

Egiten duzu haxixa xingar azpiki gizenaz eta ginharriaz; uzten duzu gorritzera arras urin gutitan.

(Escualdun cocinera. Cluzeau, 1864)

GISATU

gisatzaile

Veinticuatro horas antes de la función se ponen a macerar, en agua, cortezas de limón; se añade una tercera parte de vino blanco y tinto por partes iguales; se azucara bien y se enfría o hiela en total en una garrafa improvisada, que todo buen guisatzallea, japrestatzallea, ostalaria, landecharia, erberatzallea o edalea, cocinero, figonero, ventero, gastrónomo o bebedor, saben disponer en el caserío más apartado de Vizcaya, con una herrada o cubo, un caldero y una arroba de nieve.

(Antonio Arrue. Egan, 1955, 3-4)

GIZEN

gizen(a)

(Aragia) Gizentsue, aragi-gizen, urdai-gizen

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

gizenaz beheiti

Ezarrazu supier batean formaren harrarazteko gizenaz beheiti eta ahalaz orotan bardin hedatua.

(Escualdun cocinera. Cluzeau, 1864)

gizenteta

Oro ongi xehatuak direnian, emazu gatza eta biper beltxa ausarki eta epizeria, gero orhazatzu ogi nahas diten; hedazazu kasola batean xerri gizenteta eta han ezar nahasteka guzia eta erreaaraz labian.

(Escualdun cocinera. Cluzeau, 1864)

GLAZATU

glazatu

Harzazu litre bat krema yoiten duzuna, harzazu musa ekumoar batekin, xortak eman zethabe batetara, emazu biskotxaren barnera, antholatzen duzularik paper moldetan edo burdin xurizkoetan. Glazatzen tuzu sukre herrautsarekin eta errearazten su eztian.

(Escualdun cocinera. Cluzeau, 1864)

GOBERNATU

gobernatu

Barkatu baña, egia al da, apustuetarako gobernatzen ziñanean, berealdiko arraultza-gorringo pilla jaten zenuala?

(Antonio Arrue. Egan, 1965,1-6)

bapo gobernatu

“bapo gobernau”. Ongi asetu zirela esateko. Egun hartan behintzat bapo gobernau giñan.

(Agurtzane Azpeitia. Zestoarren erretolika. Zestoako Udala, 2003)

ederki gobernatuta egon

“earki gobernauta eon”. Janariz edo edariz ederki aseta, berdinduta egon. Etzan harritzekua eun hartan horrenbeste pasatzia; earki gobernauta geunden danoke, ta geo bizikletan zuzen jutia gauza zalla.

(Agurtzane Azpeitia. Zestoarren erretolika. Zestoako Udala, 2003)

GORBEZITU

gorbizittu

Janari batzuk (aza, babarrun, gaztaina, garbantzo etab.) gaizki egostearen edo gutxiegi irakitearen ondorioz gogortu. Patatak alako earki egosi ondoren gorbizittu intzaizkit.

(Agurtzane Azpeitia. Zestoarren erretolika. Zestoako Udala, 2003)

GORDIN

gordiñ, gordiñe

Egosi edo erre ez den janaria. “Ba omen daude batzuk arraixe gordiñik jatebenak”

(Vanessa del Castillo, Bakarne Giralt, Jose Angel Romo. Azkoittiko Euskerie. Aizkibel beka, 2001)

gordin/ñe

Aragi gordiñe, arrautza gordiñek, esnea gordiñik, urdai gordiñe, saar (sagar) gordiñek, gaztaiña gordiñek. Esaerak: Aizea gordindu (oztu) / Eztule gordindu (zekendu) / Tratue gordin (otz, berotasun gabe) / Gizato gordiñe (sasoikoa)

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

GORRASTATU

gorrastatu

Gorrastatu zazu mihi oren laurden bat eta ezarrazu berriz egosten bertze urbatean pastanagre eta phorruekin. Egosi denean, ezartzen duzuurin poxi bat kasola batean eta han fritarazten tipula xehatu puxka bat, zazpi zortzi exalota xixter eta xingar azpiki puska bat. Gorrastatu denean, ezartzen duzu bi kullera irin, uzten duzu nahasiz gorrastatzen sutik kanpo.

(Escualdun cocinera. Cluzeau, 1864)

GORRITU

gorritu

Egiten duzu haxixa xingar azpiki gizenaz eta ginharriaz; uzten duzu gorritzera arras urin gutitan.

(Escualdun cocinera. Cluzeau, 1864)

erdi-gorritzen

Kazuela batean, eta olio baratzurietan, erdi-gorritzen da egaluze-zati eder-fresko bat.

(Antonio Arrue. Egan, 1963, 4-6)

GOSE

hortzak kamutsak ez ukan

Ez, ez, esker mendiari, / Bai ordean jan gauzari: / Hortzak khamutsak ez baditugu / Zordun gaizko Mariari.

(Jean Robin. Larrunen bazkal-ondoko deserta, XVIII.)

boda pozez eta etxia gosez

Garai bateko eskontzak nolakoak ziren adierazten duen esaera dugu auxe: musika eta alaitasuna bai, baina jateko gehiegirik gabe.

(Jose Luis Erdozia. Sakana erdialdeko bitxikeriak: esaerak eta beste. Nafarroako Gobernua, Bierrik elkartea, 2003)

goiz jaikia, goiz gose; berandu jaikia, loaz ase

[Goiz jagia, goiz gose; beandu jagia, loz ase!] F. Ondarraren "Voces vascas de Bacaicoa" lanetik hartua. Jan behar gehiago du ohea goiz utzi duenak, bertan nahi adina egon denak baino.

(Jose Luis Erdozia. Sakana erdialdeko bitxikeriak: esaerak eta beste. Nafarroako Gobernua, Bierrik elkartea, 2003)

buruan eta guzti hesteak eduki

[Buuben eta guzie estiek urai]. Gazteengatik gehien bat esaten dute zaharrek, asko jaten dutelako. Hainbeste jaten dute, ezen heste arruntetan ezin zaie kabitu eta horregatik buruan eta guzti behar dituzte izan hesteak.

(Jose Luis Erdozia. Sakana erdialdeko bitxikeriak: esaerak eta beste. Nafarroako Gobernua, Bierrik elkartea, 2003)

estomagoa baino luezeago eduki begiak

[“estemaube beño begiyek luzioo”] Hasieran, janariaren itxura eta gosea kontuan arturik, platera bete eta gero ezin bukatu. Begiyekin jan.

(Jose Luis Erdozia. Sakana erdialdeko bitxikeriak: esaerak eta beste. Nafarroako Gobernua, Bierrik elkartea, 2003)

zakua hutsik ez da tente egoten

[Zakube hutsik eztek/n tente yoten] Goseak dagoenak esaten du, adibidez. Horrela beraz, gorputza zutik, zerbait egiteko moduan, izateko, elikatu (barruan janaria sartu) behar.

(Jose Luis Erdozia. Sakana erdialdeko bitxikeriak: esaerak eta beste. Nafarroako Gobernua, Bierrik elkartea, 2003)

                                               Potajearena

                                               Gose onarentzat ez dago jaki dongerik

GOZATU

gozau

Azukrea bota. “Ondo gozau al dezu kafie”

(Vanessa del Castillo, Bakarne Giralt, Jose Angel Romo. Azkoittiko Euskerie. Aizkibel beka, 2001)

GOZO

gozozale

“gozozale”. Gozo-gauza izugarri gustatzen zaiona; oro har gozoari zaletasuna dioena. Oso gozo-zalia da.

(Agurtzane Azpeitia. Zestoarren erretolika. Zestoako Udala, 2003)

gozo-denda

“gozo-denda”. Gozokiak, pastelak, tartak, etab. saltzen diren denda.Gozo-denda berrinbat iriki omen dute ezta?

(Agurtzane Azpeitia. Zestoarren erretolika. Zestoako Udala, 2003)

GRATIN

gratin

Bertze kasola bat pasatzen duzu urinarekin, emaiten duzu ogi mamia, inguru guzian, gratin baten formatzeko gisan.

(Escualdun cocinera. Cluzeau, 1864)

GRAZIOSA

graziosa

Gaseosa, mende hasieran. “Gure birraittonak graziosa erate zun ta ez gaseosa”

(Vanessa del Castillo, Bakarne Giralt, Jose Angel Romo. Azkoittiko Euskerie. Aizkibel beka, 2001)

GRILATU

grillatu

Grilla zaitzu bi ahur kafe eta botha zaitzu kasola bat esne irakiturat behar den sukriarekin.

(Escualdun cocinera. Cluzeau, 1864)

GURIN

gurin/ñe

Gozokia.

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

GUSTU

edangustu

Zaporea, gustua. Edangusto earreko sagardoa dek.

(Agurtzane Azpeitia. Zestoarren erretolika. Zestoako Udala, 2003)

gustua emateko moduan jan

Besteak gustura edukitzeko moduan jan. Da talua jate omentzuan harek, gustua emateko mouan.

(Agurtzane Azpeitia. Zestoarren erretolika. Zestoako Udala, 2003)

gostua altxatu

Erakit zazu salda hori ekrebizak eman gabe. Yasta zazu eia gostu aski altxatua duen. Ekrebizak eman onduan behar du saldak goiti igan hirur aldiz.

(Escualdun cocinera. Cluzeau, 1864)