MAHAI

mahai zabala

Dana dala, ezin esan, euskaldun geienok, gutxi-asko, mai zabalerako gurarik ez degunik, eta alaz guziaz ere, arritzekoa da baña, gastronomiari buruz euskeraz oraintsu arte iñork ia ezertxo ere ez idatzi...

(Antonio Arrue. Egan, 1954, 2-4)

mahai-azken

"Gipuzkoa'ko etxadi geienetan mai-azken jator onen bidez amaitzen da Gabon-afaria.

(Antonio Arrue. Egan, 1956, 5-6)

mahaiazken

Irurogei orrialde ditu, ta eun da irurogei-bat jaki, maiazken eta likur-prestaera dakarzki.

(Antonio Arrue. Egan, 1956, 3-4)

mahai hornitua

Euskalerri'ko etxadietan beintzat, urtero Gabon-gauean ondo ornitutako mai baten biran aide guziak biltzea, aspalditik datorren oitura jatorra da.

(Antonio Arrue. Egan, 1956, 5-6)

mahaia ondratu

Janariren bat mahaira atera eta iñori eskaini gabe eskutatzen denean edota guztiei eskaintzeko adina ateratzen ez danean esan ohi da. “Mahaia bedeinkatzeko, itxuratzeko bakarrik atera” bezala parafrasea dezakegu. Ze galletak maya ondratzeko bakarrik al dia?

(Agurtzane Azpeitia. Zestoarren erretolika. Zestoako Udala, 2003)

gure mahaia, mahai ondratu, lehenago lehertu ze sobratu

[Guu meye, mei ondratu, lenoo lertu ze sobratu]. Guzti-guztia aprobetxatzen dela adierazteko. Zerbait soberan dagoenean ere, ez botatzeagatik, norbaitek jan egingo du.

(Jose Luis Erdozia. Sakana erdialdeko bitxikeriak: esaerak eta beste. Nafarroako Gobernua, Bierrik elkartea, 2003)

mahaipetik txistu egin

[Meipeti pixtu ein] Norbait berandu etortzen denean otorduetara, mahaipetik txistu egin behar zaiola esaten da, arduratu gabe zerbait gelditzen den beretzat ala ez.

(Jose Luis Erdozia. Sakana erdialdeko bitxikeriak: esaerak eta beste. Nafarroako Gobernua, Bierrik elkartea, 2003)

                                    Mahaikoa ez da nahikoa

MAHATS

beharrak ondutako mahatsa

“Bierrak ondutako matsa duk hori”. Beharrak, ez gogoak, bultzatuta egin den zerbait adieraziz. Beharrean gertatu ez balitz, auskalo zer gerta zitekeen.

(Jose Luis Erdozia. Sakana erdialdeko bitxikeriak: esaerak eta beste. Nafarroako Gobernua, Bierrik elkartea, 2003)

                                               Goiko mahastietan

MAKILA

makhil biribila

Egizu horietaz pasta bat, trabaillatzen duzu eta hedatzen makhil biribilarekin.

(Escualdun cocinera. Cluzeau, 1864)

MALATS

malats

Azkenean dana ondo nastu ta batu, malatsean pasa ta oztutzen utzi.

(Antonio Arrue. Egan, 1975, 1-6)

MAMA

mama goxo

“mama gozo”. Ardoari edo sagardoari ematen zaion izena.

(Agurtzane Azpeitia. Zestoarren erretolika. Zestoako Udala, 2003)

MAUKA

mauka-mauka jan

“mauka-mauka jan”. Jateari buruz mintzatuz, gogoz jan eta jan. Mauka-mauka jaten aizan.

(Agurtzane Azpeitia. Zestoarren erretolika. Zestoako Udala, 2003)

MAMI

mami(e)

Esne mamitua. Mamitzen, mamittu, mami-jana, matoia

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

MANEATU

maneatu

1870'garren urtean, prantses-alemanen arteko gerratean, Paris'ko jatetxe batean maneatu zuten bazkari garesti batena da.

(Antonio Arrue. Egan, 1955, 3-4)

MANTENU

mantenu(e)

Erabilkera: mantentze, mantendu, mantenduuz (mantenduaz), mantentzeko, mantengarri, mantentzaille, mantenerreza, mantengaitze, mantenuik bae (mantenurik gabe) jan, tripea bete. Esaerak: Mantenu truke / Mantenu alde / Tripa-truke / Tripea betealde / Negu-mutil / Jan-truke

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

MARATIL

(sukaldariaren) maratilak

Au da bixigua Donostia-erara. Prestaera ez da berez zailla. Baña baditu bere... “maratillak”.

(Antonio Arrue. Egan, 1956, 5-6)

MARINATU

marinatu

Ezarrazu fileta marinatzen olioan eta zitroin yusian, biper beltx eta gatzarekin.

(Escualdun cocinera. Cluzeau, 1864)

MARKA

marka

Eta zure sukria idortzen bada baso urian eta hausten bada zure erhietan zaphazian, marka da yusa eman behar dela barnerat.

(Escualdun cocinera. Cluzeau, 1864)

MARRUBI

mallubi, mallubixe

Marrubi, mailukia. « Laste asikoa mallubi bolarie »

(Vanessa del Castillo, Bakarne Giralt, Jose Angel Romo. Azkoittiko Euskerie. Aizkibel beka, 2001)

MARTOPIL

martopil(llek)

Aur jaioberriaren oorez, auzoko ta tarteriko emakumeen apari-merienda.

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

MASTRIKATU

mastrikau

[Mastrikatu]. Mastrikatze, erdi-mastrikatu, marraskatu, erdi-xeatu, lardaskatu, mastrikatzaille, mastrikaubae (mastri-katu gabe)

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

MASUSTA

masusta/tea

Larraren fruitua. Masustak, masusta pepitak, masusta-lorea

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

MENU

jaki-agiria

Jaki-agiria euskeraz poliki egina dago.

(Xabier Lizardi. Donapalau’ra yoan-etorria, 1922)

menu-orri

Bein batez —diotenez—, Makay ipar-amerikatar aberatsak, Paris'en 1877'garren urtean bere lagunei eskaiñi zien oturuntz aundi batean, zillarrezko menu-orri lodi ta landutako bana eman omen zien, doarik, maikide guziei...

(Antonio Arrue. Egan, 1955, 3-4)

arronta

Lau zatitan bereiztutako lurbira guziko berrogei ta amalau jaki-prestaera dakarzki: arrontak, erdi-arrontak, bereziak eta banan-banakoak.

(Antonio Arrue. Egan, 1960, 1-2)

erdi-arronta

Lau zatitan bereiztutako lurbira guziko berrogei ta amalau jaki-prestaera dakarzki: arrontak, erdi-arrontak, bereziak eta banan-banakoak.

(Antonio Arrue. Egan, 1960, 1-2)

berezi

Lau zatitan bereiztutako lurbira guziko berrogei ta amalau jaki-prestaera dakarzki: arrontak, erdi-arrontak, bereziak eta banan-banakoak.

(Antonio Arrue. Egan, 1960, 1-2)

banan-banako

Lau zatitan bereiztutako lurbira guziko berrogei ta amalau jaki-prestaera dakarzki: arrontak, erdi-arrontak, bereziak eta banan-banakoak.

(Antonio Arrue. Egan, 1960, 1-2)

MERTXIKA

mixurka, mixurkie

Mertxika

(Vanessa del Castillo, Bakarne Giralt, Jose Angel Romo. Azkoittiko Euskerie. Aizkibel beka, 2001)

MIAZKATU

ezpainak mizkatu

Eta apaiz onek, ardo bat progatzen zuan bakoitzean, ezpañak mizkatuaz eta zerurantz begiak jasoaz, esaten zuan: Benedicamus Domino!

(Antonio Arrue. Egan, 1969, 4-6)

MIKATZ

mikatz(a)

Erabilkera: mikazten, mikaztu, mikaztasun, mikatzik, mikatzago, mikatzegi, oso mikatza, ardoa mikaztuta, saar (sagar) mikatzak, aizea mikaztu, garratza

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

mikatz

Mingotsa, garratza. Oso sagar mikatza da hau.

(Agurtzane Azpeitia. Zestoarren erretolika. Zestoako Udala, 2003)

MIKE

mike, mikie

Jatekoekin berezia den pertsona. « Beti platerran bueltan zeoze laatzeu mike orrek

(Vanessa del Castillo, Bakarne Giralt, Jose Angel Romo. Azkoittiko Euskerie. Aizkibel beka, 2001)

MIN

miñ-miñe

Bizia, pikantea. « Jateko au, nere gustoako  miñe zion »

(Vanessa del Castillo, Bakarne Giralt, Jose Angel Romo. Azkoittiko Euskerie. Aizkibel beka, 2001)

MINATA

minatak

Garbi zaitzu minatak eta egos; gorri zazu tipula puxka bat, xehaturik urinean.

(Escualdun cocinera. Cluzeau, 1864)

MINGOTS

mingotx

Emazu lursagar irin poxibat, nahaszazu urarekin, dorazazu frikandaua eta zerbitza saltsaren gainean. Mingotxetan nahi baduzu, asesonazatzu yusa harekin, guri edo kulant izan behar baitute.

(Escualdun cocinera. Cluzeau, 1864)

MINTATU

minthatu

Pasta hau egin diteke memento bat bazkariaren aintzinian, ez du behar minthatu. (Escualdun cocinera. Cluzeau, 1864)

MIXTURA

mestura lemami

Hrzazu ahur bat mestura lemami, hurtaraz zazu hirur laurden burra barnian emaiten tuzularik hirur laurden sukre eta gatz puxka bat.

(Escualdun cocinera. Cluzeau, 1864)

MIZPIRA

mizpira bezain latza

Baño ardo egiazkoa ere, Euskalerri-barrunbean gertutzen da. Ta ugari ta ona gañera. Benaparroa'ko Irule-gi'koa —"mizpira bezain latza", Francis Jammes'en esakeraz izen aundikoa da.

(Antonio Arrue. Egan, 1955, 1-2)

MOKADU

mokoru

Ez da izango bear-bada "mokoru" au jatura on bat egiteko egokiena, baña, orratik, oso iguingarria ere ez dirudi beintzat...

(Antonio Arrue. Egan, 1954, 2-4)

mokau

Ahoan aldi bakoitzean sartzen duen janari puska edo kantitatea. Gure aitta zanak sagar erria mokauan bat jatezun. 2- Janari kantitate txikia; janaldi oso ariña. Mokaurik jan gabe jun da lanea.

(Agurtzane Azpeitia. Zestoarren erretolika. Zestoako Udala, 2003)

MOKO

moko-fin

Angers'en, Curnonsky'ren jaioterrian, kale bati moko-fiñ eta idazle ospetsua izandu zanaren izena eman diote.

(Antonio Arrue. Egan, 1957, 1-2)

mokofin

Ahofin; janari bikainen zale dena. Hemen gure mokofiña! Hau Maria Kristina bialdu berko deu.

(Agurtzane Azpeitia. Zestoarren erretolika. Zestoako Udala, 2003)

MOROKIL

morokil, morokille

Artiriñez egindako janaria

(Vanessa del Castillo, Bakarne Giralt, Jose Angel Romo. Azkoittiko Euskerie. Aizkibel beka, 2001)

Morokil(lle). Arto-zuku egosia.

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

MOZKOR

ardotan itto

“ardotan ito”. Alkoholizatu. Laiste ittoko litzake ardotan

(Agurtzane Azpeitia. Zestoarren erretolika. Zestoako Udala, 2003)

atxurre harrapau

Mozkorra harrapatu. »Ori atxurre arrapauko zuna, ardo goxo ori dana eran bazun »

(Vanessa del Castillo, Bakarne Giralt, Jose Angel Romo. Azkoittiko Euskerie. Aizkibel beka, 2001)

berdindu

“berdindu”. Gosea, egarria ase; mozkortu.

(Agurtzane Azpeitia. Zestoarren erretolika. Zestoako Udala, 2003)

berdoztu

Bart arratsean erdi-berdoztuta etxera etorri ziñanean, ea nun pasa zenduan eguna galdegin nizun, eta erantzun zidazun: Altza'n. Eta orain jakin det, Aizarna-zabal'en pasa zenduala.

(Antonio Arrue. Egan, 1968, 1-6)

blastiau

Mozkorra harrapatu. « Sapaturo bezela tragoka asi ta blastiaute jun nitxiñan etxea »

(Vanessa del Castillo, Bakarne Giralt, Jose Angel Romo. Azkoittiko Euskerie. Aizkibel beka, 2001)

mozkortzio

Asko edan oi duenari esaten zaio. “Oiñe eranin, ze mozkortzio aiz i”

(Vanessa del Castillo, Bakarne Giralt, Jose Angel Romo. Azkoittiko Euskerie. Aizkibel beka, 2001)

galtzak ere salduko lituzke zurrut truke

Edozer gauza (prakak eta guzti saldu) egingo luke alkohola lortzeagatik. Alkoholaren menpe erabat dagoenarengatik esaten da.

(Jose Luis Erdozia. Sakana erdialdeko bitxikeriak: esaerak eta beste. Nafarroako Gobernua, Bierrik elkartea, 2003)

jirau, jiraue

Mozkorra. “Azkenin tonto plantan kriston jiraue eman gendun etxea”

(Vanessa del Castillo, Bakarne Giralt, Jose Angel Romo. Azkoittiko Euskerie. Aizkibel beka, 2001)

meladie harrapau

Mozkortu. « Atzore sagardoteire jun ta meladie arrapau giñian »

(Vanessa del Castillo, Bakarne Giralt, Jose Angel Romo. Azkoittiko Euskerie. Aizkibel beka, 2001)

trokel, trokela harrapau

Mozkorra. “Andramaxetan beti eundeko trokelak arrapatzeittu, eztao ortako

eskubideik”

(Vanessa del Castillo, Bakarne Giralt, Jose Angel Romo. Azkoittiko Euskerie. Aizkibel beka, 2001)

txilindruk harrapau

Oso gaizki osasun aldetik edo biharamunaz. “Nola ao?- txilindruk arrapaute”

(Vanessa del Castillo, Bakarne Giralt, Jose Angel Romo. Azkoittiko Euskerie. Aizkibel beka, 2001)

urarekin ez egon

Urekin etzan eongo (egongo) (erdi-moxkor)

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

                                               Kanta arina

MURLO

murloa

Farzizazu murloa eta trenpa olioan, eta egos grillan.

(Escualdun cocinera. Cluzeau, 1864)

MUSATU

musatu

Yo zaitzu ongi zure xuringoak, eta egon diten ongi musatuak, bota zazu zure sukre hondarra.

(Escualdun cocinera. Cluzeau, 1864)

MUSU

musu-zulotik ere jango

Zerbait, janariren bat jateko gogo izugarria izan eta halaz ere janariari uko egiten zaionean erabiltzen da. Musu-zulotike jango, ta halare ezetz esanber, eztula nahi.

(Agurtzane Azpeitia. Zestoarren erretolika. Zestoako Udala, 2003)

MUTXIKIN

mutxikiñ, mutxikiñe

Sagar edo udarearen biotza. “Sagarra bukatze zunin, mutxikiñe basurea bota e!”

(Vanessa del Castillo, Bakarne Giralt, Jose Angel Romo. Azkoittiko Euskerie. Aizkibel beka, 2001)