ODOLKI

odolki(e)

Txerri-odolkiik [txerri-odolkiak], txerri-puskak, txerri-muiñiik [txerri-muiñiak], buzkantzak, murtzille.

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

OGI

ogi(e)

Erabilkera: ogi-irin, ogi-mami, ogi-azal, ogi-zati, ogi-koskor, ogi-mutur, ogi-apur, ogi erre-berrie, ogi-leor, ogi erre-zarra, ogi-orea, ogi bedeikatue, ogi-erraillatue (txeetua), opea, opille, otasa, zikirio-otasa, ola-tea (oparazarako), kapaioa (amabitxi-opilla) Esaerak: Euneroko (eguneroko) ogie / Ogi-bidea / Ogi puskea (on utsa).

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

ogi arrallau, ogi arrallaue

Ogi birrindua. “Xarradak oiñ ogi arrallauten pasau ta sartaire”

(Vanessa del Castillo, Bakarne Giralt, Jose Angel Romo. Azkoittiko Euskerie. Aizkibel beka, 2001)

ogi rapa

Guziak gorritu direnian ongi, emaiten da ogi rapa puxka bat, salda xorta bat, mahats molko bat eta espizeria puxka bat.

(Escualdun cocinera. Cluzeau, 1864)

ogi rapura

Xingar azpiki puxka bat gizena eta ginarria tipularein xehaturik pasa zaitzu zarthainean, ogi rapura koloriaren emaiteko; eta utz zazu egosterat.

(Escualdun cocinera. Cluzeau, 1864)

ogi-zopa

Zopa guzietarik xinplena eta errexena.

(Escualdun cocinera. Cluzeau, 1864)

otas

Gari-iriñari zai larria —ta beste— kendu gabeko ogia. Otas-iriñe, otas-baia (otas-baea), otas-zopak (esnearekin).

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

naazki, naazkixe

Ogi beltza, integrala

(Vanessa del Castillo, Bakarne Giralt, Jose Angel Romo. Azkoittiko Euskerie. Aizkibel beka, 2001)

zopako

“zopako”. Sopa egiteko ogia, ohikoa baino gehiago egindakoa eta, formari dagokionez erronboa baino estuagoa. Ogi-zaliai zopakua hartubertzionat, bautzi -sopa iteko.

(Agurtzane Azpeitia. Zestoarren erretolika. Zestoako Udala, 2003)

zopako, zopakue

Baratzuri zopa egiteko ogia. “Zopako ogixe falta zat erostie”

(Vanessa del Castillo, Bakarne Giralt, Jose Angel Romo. Azkoittiko Euskerie. Aizkibel beka, 2001)

lur beltzak, ogi zuria

“Lur beltzak, ogi zuiya”. Lur ongarrituak ematen du uztarik (ogia, garia) ederrena. Aipagarria koloreen arteko kontrastea.

(Jose Luis Erdozia. Sakana erdialdeko bitxikeriak: esaerak eta beste. Nafarroako Gobernua, Bierrik elkartea, 2003)

zopak (neure, heure, bere...) ogitik ez egin

“Bere ogitik ezta hasi zopak egiten”. Ez da, badaezpada ere, beretik hasi, besteenetik baizik. Berekoikeria adierazten du.

(Jose Luis Erdozia. Sakana erdialdeko bitxikeriak: esaerak eta beste. Nafarroako Gobernua, Bierrik elkartea, 2003)

                                               Ogi-zopa

OLIO

olio(a)

Erabilkera: oliotze, oliotu, olio-errea, olio usai, olio koloreko, olio keea, olio ontzie, olio-santue, olio-azak

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

oliotan itzul

Harzazu libera bat amanda ezti; trenpatzen tuzu ur beroan xuritzeko. Yo zaitzu pilun batean, emanez noizetik noizera ur xorta bat ez diten oliotan itzul.

(Escualdun cocinera. Cluzeau, 1864)

oliostatu

Oliosta zazu molde bat arinki eta eman zure krema. Utz zazu hozterat, athera molde hartarik eta zerbitza.

(Escualdun cocinera. Cluzeau, 1864)

oramahai

“Omaai, omaaixe”. Ore mahaia

(Vanessa del Castillo, Bakarne Giralt, Jose Angel Romo. Azkoittiko Euskerie. Aizkibel beka, 2001)

                                               Olioz

ONDO

ondo, ondue

Biharamuna, ajea. “Ondo pasau bai baiñe urrengo euneko onduere latza jun unan”.

(Vanessa del Castillo, Bakarne Giralt, Jose Angel Romo. Azkoittiko Euskerie. Aizkibel beka, 2001)

ONDRATU

ondrau

Ugari, franko, asko. “Ur botillie ondrau beteta dao, irikitzeakun pixket eroitzea”

(Vanessa del Castillo, Bakarne Giralt, Jose Angel Romo. Azkoittiko Euskerie. Aizkibel beka, 2001)

ONTZI

ontzi festa

“ontzi-festa”. Ontzi-pila, ontzi-multzoa, modu enfatikoan adierazteko. Hau dek ontzi-festa hau!

(Agurtzane Azpeitia. Zestoarren erretolika. Zestoako Udala, 2003)

OPIL

ophila

Emaiten da burramolde sukrez herraustatu batian. Emaiten da ophila eta erretzen labian oren bat eta erdi.

(Escualdun cocinera. Cluzeau, 1864)

martopil(llek)

Aur jaioberriaren oorez, auzoko ta tarteriko emakumeen apari-merienda.

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

                                               Azkarturik bere jan-edanaz

ORE

ore(a)

Ogi-orea, arto-orea, oratze, oratu, oratzaille, oraldi, oraberritze (legamia naasteko), orazar, oramindue, talo-orea, oremaie

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

orhatu

Ezarrazu baratxuri puxka bat, tipula eta perrexila. Oro ongi xehatuak direnian, emazu gatza eta biper beltxa ausarki eta epizeria, gero orhazatzu ongi nahas diten.

(Escualdun cocinera. Cluzeau, 1864)

ORITZ

oritz(e)

Bei-ardi ta abereen esne-berria.

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

OTAS

otas(a)

Gari-iriñari zai larria —ta beste— kendu gabeko ogia. Otas-iriñe, otas-baia (otas-baea), otas-zopak (esnearekin).

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

OTORDU

otordu(e)

Bazkari-afariak. Erabilkera: otor-duun (otorduan), otordura, otordurako, otordu bittartekoak (otordu bitartekoak).

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

soinezko jai

Soinak, gorputzak behar duena: otordua, jatea. “Goizean eginak dituzte gogozko jaiak. Gu ordea beti, inora garaiz iritsienean, soinezkora, sabel-jaiera”

(Xabier Lizardi. Donapaleu’ra yoan-etorria, 1922)

sabel-jai

Otordu, jate. “Goizean eginak dituzte gogozko jaiak. Gu ordea beti, inora garaiz iritsienean, soinezkora, sabel-jaiera”

(Xabier Lizardi. Donapaleu’ra yoan-etorria, 1922)

                otordu gabeko sukaldea, irinik gabeko gari alea

                Otordu baeko sukaldea, irinik baeko gal-alea.

                (Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

OTURUNTZA

oturuntza

Otordu ederra, banketea. “Baina, ardoa bizienetakoa izan ez arren, labeak hasi dira goritzen... Bai baita lasaibide bat —gure lotsagarritzat norbaitzuk etsia— euskaldunen otoruntzez gero ezin hutsezkoa; eztarri ausartenak ekin diote abesari, kantatzeari...”

(Xabier Lizardi. Donapaleu’ra yoan-etorria, 1922)

oturuntza

Jai aietako bat gain-gaiñeko oturuntza bat izan zan. Picasso pintatzalleak berak oturuntza artako gertu zuan iragarki berezi bat, eta bertan bosteun-bat maikide bildu ziran  emengo ta atzerriko goiko mallako jatetxe-nagusi, sukaldari; moko-fin eta abar.

(Antonio Arrue. Egan, 1970, 1-3)

OZPIN

ozpin/ñe

Ozpintze, ozpindu, ozpin usaie, ardo ozpindue

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)