UR

ur(e)

Erabilkera: urtza, uraldi, urtsu, uretan, urjaren, urgeldi, urputzu, ur-iztinga, ur-leku, uruna, ur-bittu, ur-tanton, ur-pitxe, ur-bolara (ur-bolada), urnear, ur-jario, ur-punpuillek, ur-parrasta, ur-salto, ur-zipriztin, ur-pultzea, uramille, ur-jarena (errota lanean astean botatzen duen ur-mailla), ur-erreten, uraska, urontzie, urgaiñeen, urpeen, ur-mea, ur-magala, ur-mailla, ur-zikin, urarre (lurkolore-tua), urleku, ur-garbi, ur-fresko, urotza, urbero, urirakin, urepel, urgeza, urgazi, metalure, urbeltza, aitzure, uatsure, lapitzu-re, errekako ur, itturiko ur, itxasoko ur, uraundittu (ase), ur-sastal, urardo, uresne, edur-ure, izotz-ure (izoztua), gatzure, ur-karreatzaille, ur-kurutza (erreka-adarrak, toki-izena), uragea, ur-bedeinkatu, lexi-ure (lexiba egosteko), ur-zaiñek, urek bota (jaiotza aurretik), ur-zorroa (umearen tegia).

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

metalura

Txakoliña ta sargardoa ditugu, enura gabe, gure erriko edari ezagunenak. Jakiña, metalura eta... bestelakoak alde batera utzita.

(Antonio Arrue. Egan, 1955, 1-2)

urardo(a)

Ura ardo pittin bat eta azukrez gozatua; eguraldi beroakin edaten da)

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

urak errekan indar

Urek errekan indar (uraren zale ez)

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

ez ur eta ez salda

Ez ur eta ez salda (burubide gabea)

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

egarriak itotzen da ura iturrian

Egarrik (egarriak) ittotzen da ure itturriin (iturrian)

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

urak eramango balu!

Urek eramango balo (balu)! (madarikamena)

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

urak ekarri eta urak eraman

Urek ekarri ta urek eraman

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

ur bedeinkatua baino, ardo madarikatua nahiago

[Uts bedeinketube beño, ardo madariketube neyoo] Hobe ardoa, txarra bada ere, ur hoberena baino. "El agua para las ranas" gaztelaniaz esaten denaren parekoa.

(Jose Luis Erdozia. Sakana erdialdeko bitxikeriak: esaerak eta beste. Nafarroako Gobernua, Bierrik elkartea, 2003)

                                               Ofizialenak

URDAI

urdai(e)

Erabilkera: urdai-giarra, urdai-gizen, urdai-azpiko, urdai-gaillu, irugiarra, urdai-errea, urdai-egosie, urdai-koipe, urdai gaztue, urdai orittue, urdai-aska (gatzaska)

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)

urdai zuri

“urdai zuri”. Txerriaren larruazal azpiko ehunean eratzen den gantz trinkoa, berotuz edo frijituz urtzen ez dena.

(Agurtzane Azpeitia. Zestoarren erretolika. Zestoako Udala, 2003)

URDAIL

urdaila berotu.

Jan, edan. Otordua egin. “Goizean eginak dituzte gogozko jaiak. Gu ordea beti, inora garaiz iritsienean, soinezkora, sabel-jaiera, eta are ozta-ozta. Janez gero, gainerakoak gutxi axola... Meza, mintzoaldi samurrez; batzarrea, aurtengo gora-beherez eta etorkizunerako asmoez apainduak; euskaltzale izandu baten gorazarrez oroitz-harria agertzea... Horiek guztiak zer, urdaila zerk berotua badegu?...

(Xabier Lizardi. Donapaleu’ra yoan-etorria, 1922)

urdailerako osasungarri

Ezin liteke Madrid'en jan bixigua, Donostia'n bezala, kaleko iparsartalde-aizea ta urruti-antzeko olatu-ots-zantzua entzunaz. Ez eta Donostia'n gertutzen duten bezelako, ausapaiarentzat atsegin eta urdaillerako osasungarri dan bixigu presko, gozo, urridun eta itxas-kutsuarekikoa.

(Antonio Arrue. Egan, 1956, 5-6)

URIN

urinstatu

Bazterretarik ongi biribilkatu ondoan, ingurazatzu paper urinstatuarekin eta errearazkitzu grilen gainean.

(Escualdun cocinera. Cluzeau, 1864)

USANBELAR

usanbelar

Bitartean muskuluak egosten dira ardo zuri ta usanbelarrekin.

(Antonio Arrue. Egan, 1959, 6)

UXUAL

uxual(a)

(Maats-patsaz egiñiko pattar lakarra)

(Martin Ugarte. Legazpi barrutiko itzen bilduma, 1993)